Wat is overspanningsbeveiliging en wanneer is een SPD relevant?

Wat is overspanning?

Het stroomnet levert in een woning 230 volt per fase. Die spanning schommelt in de praktijk een beetje, en daar zijn apparaten op gemaakt. Bij overspanning schiet de spanning heel kort veel hoger. Zo'n spanningspiek duurt een fractie van een seconde, maar kan genoeg zijn om elektronica te beschadigen.

Het gaat dus om een korte klap, niet om een spanning die urenlang te hoog is. Dat laatste heeft andere oorzaken en vraagt een andere oplossing.

Waar komt een spanningspiek vandaan?

• Blikseminslag in de buurt. Een inslag in de omgeving kan via kabels in de grond of lange leidingen een piek in uw installatie brengen. Een directe inslag op uw eigen pand komt minder vaak voor, maar is het zwaarst.
• Schakelacties in het net. Als de netbeheerder delen van het net in- of uitschakelt, kan er kort een piek ontstaan.
• Schakelacties in het gebouw. Zware motoren, zoals van een compressor, een lift of machines, kunnen bij het aan- en uitschakelen pieken veroorzaken. Dat speelt vooral in bedrijfspanden.

Wat doet een SPD?

SPD staat voor surge protective device, in het Nederlands ook overspanningsafleider. Het is een module in de groepenkast of verdeler, aangesloten tussen de leidingen en de aarding.

Bij gewone netspanning doet een SPD niets merkbaars. Komt er een piek, dan gaat hij in een fractie van een seconde geleiden en stuurt hij de extra energie via de aarding weg. Bij uw apparaten komt daardoor een lagere spanning aan. Daarna gaat hij weer in rust en loopt de stroom gewoon door.

Vergelijk het met de overloop van een badkuip. Zolang het water onder de rand blijft, gebeurt er niets. Stijgt het te hoog, dan loopt het overschot weg via de overloop.

Waarom de aarding ertoe doet

Een SPD kan de piek alleen kwijt via een goede aardverbinding. Is de aarding slecht, of is de verbinding ernaartoe lang, dan beschermt hij minder goed. Bij een SPD hoort dus altijd een blik op de aarding. Wat aarding is, staat in een apart artikel in de Kennisbank.

Een SPD kan uitgewerkt raken

Na een zware piek, of na veel kleinere, kan een SPD uitgewerkt raken. Dan beschermt hij niet meer, terwijl alles gewoon stroom heeft. Veel SPD's hebben daarom een klein venster dat van kleur verandert als de module aan vervanging toe is. Kijken mag, openen niet.

Drie typen SPD

Er bestaan ook gecombineerde uitvoeringen, zoals type 1 en 2 in één module.

SPD, aardlekschakelaar en automaat: drie verschillende taken

In een groepenkast zitten verschillende beveiligingen naast elkaar, en elk let op iets anders. Een SPD neemt het werk van de andere niet over, en andersom ook niet. Hoe aardlekschakelaar en automaten samenwerken, leest u in het artikel over de werking van een groepenkast.

Het grootste verschil zit in het doel. Een aardlekschakelaar is er vooral voor de veiligheid van mensen, een SPD vooral om schade te beperken. Dat onderscheid komt terug bij de regels.

Wanneer is een SPD zinvol?

Een piek kan in elke installatie voorkomen. Of een SPD de moeite waard is, hangt af van de kans op een piek en van wat er op het spel staat. Deze situaties maken hem relevanter.

• Er staat een bliksemafleider op het dak. Overspanningsbeveiliging wordt dan meestal samen met de bliksembeveiliging bekeken.
• Het pand ligt vrij, zoals een vrijstaand huis of bedrijfspand in een open omgeving.
• Er lopen lange kabels naar buiten, bijvoorbeeld naar zonnepanelen, een schuur, tuinverlichting, een buitencamera of een laadpaal op de oprit. In lange kabels ontstaat bij onweer makkelijker een piek.
• Er hangt gevoelige of dure elektronica aan de installatie, zoals computers, domotica, een warmtepomp, een laadpaal of een thuisbatterij.
• Uitval heeft grote gevolgen. In een bedrijf kan schade aan een server, kassasysteem, besturing of koeling meer kosten dan het apparaat zelf, omdat het werk stilligt.
• De groepenkast wordt vervangen of uitgebreid. Dan is het een logisch moment om overspanning mee te nemen.

Zonnepanelen en omvormers

Zonnepanelen zijn met lange kabels over het dak verbonden met de omvormer. Bij onweer in de buurt kan daarin een piek ontstaan. Daarom wordt bij een zonne-installatie vaak aan twee kanten naar overspanningsbeveiliging gekeken: bij de panelen, waar gelijkstroom loopt, en bij de groepenkast, waar wisselstroom loopt.

De bescherming aan de kant van de panelen hoort bij het ontwerp van de zonne-installatie. Vraag daarnaar bij de installateur van uw zonnepanelen.

Vragen voor uw afweging

• Welke apparaten zou u missen als ze na onweer kapot zijn, en hoe snel moeten ze het weer doen?
• Hoe gaat uw verzekering om met schade door onweer? Dat leest u in uw polis.

SPD in de kast of een stekkerdoos met beveiliging?

Een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging is meestal een type 3: fijne bescherming voor wat erin zit, bedoeld voor kleinere pieken. Een SPD in de kast vangt het grootste deel van een piek op bij het begin van de installatie, voor alle groepen tegelijk. Daar hebben ook apparaten zonder stekkerdoos iets aan, zoals een warmtepomp, een kookplaat of een laadpaal.

De twee vullen elkaar aan: een stekkerdoos met beveiliging werkt het best als er ook in de kast een SPD zit. Alleen een stekkerdoos geeft enige bescherming, maar is niet gemaakt voor een zware piek.

Vergeet de andere kabels niet

Een piek kan ook binnenkomen via de coaxkabel van de tv, een koperen telefoon- of internetlijn of een netwerkkabel naar buiten. Een router of modem kan bij onweer dus via die kant kapotgaan. Voor die kabels bestaan aparte beveiligingen. Een SPD in de groepenkast beschermt daar niet tegen.

Wat zeggen de regels?

Nieuwe installaties, uitbreidingen en wijzigingen worden ontworpen en aangelegd volgens NEN 1010:2020+C1:2024, de actuele uitgave van NEN (stand 12 oktober 2026). Dat geldt ook voor de delen van de bestaande installatie die door een wijziging worden geraakt. De norm heeft ook een onderdeel over bescherming tegen overspanning.

De normtekst is betaald en citeren we hier niet. Bij nieuwe aanleg of een wijziging hoort de vraag naar overspanningsbeveiliging bij het ontwerp, en beoordeelt de installateur wat bij de situatie past.

Wat de wet ermee doet: een voorstel

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) verwijst voor elektrische installaties naar NEN 1010. Welke uitgave daarbij hoort, staat in de Omgevingsregeling.

De overheid publiceerde een concept voor een wijziging van die regeling, met als beoogde ingangsdatum 1 juli 2025. Het voorstel: voortaan naar NEN 1010:2020+C1:2024 verwijzen, maar het onderdeel over overspanningsbeveiliging uitzonderen, omdat dat over het beperken van schade gaat en niet over de veiligheid van personen.

Of en wanneer dit voorstel is vastgesteld, was bij de laatste controle op 12 oktober 2026 niet bevestigd. De actuele stand houdt NEN bij op de themapagina over NEN 1010.

Wat dit voor u betekent

• Op de vraag of er een SPD in uw groepenkast moet, is geen kort ja of nee te geven.
• Een bestaande installatie die u niet aanpast, hoeft niet vanzelf aan de nieuwste uitgave van NEN 1010 te voldoen.
• Bij nieuwe aanleg of een wijziging kijkt de installateur ook naar overspanning.
• Los van de regels kan een SPD zinvol zijn om schade te beperken.

Veelgemaakte misverstanden

“Een SPD is een bliksemafleider.”

Nee. Een bliksemafleider op het dak vangt een directe inslag op en voert die buitenlangs naar de aarde. Een SPD beperkt de piek op de leidingen in de installatie. Zonder afleider maakt een SPD uw huis niet bestand tegen een directe inslag.

“Met een SPD zijn mijn apparaten volledig beschermd.”

Een SPD verkleint de kans op schade, maar volledige bescherming bestaat niet. Een zeer zware piek, een piek via de antenne- of netwerkkabel of een uitgewerkte SPD kan alsnog schade geven.

“Er sloeg niets af, dus er was geen overspanning.”

Een automaat en een aardlekschakelaar zijn niet gemaakt om op een korte spanningspiek te reageren. Apparaten kunnen schade oplopen terwijl in de kast alles aan blijft staan.

“Een SPD gaat net zo lang mee als de groepenkast.”

Niet vanzelf. Een SPD kan uitgewerkt raken zonder dat u het merkt. Laat na zwaar onweer of bij een controle van de installatie ook naar de SPD kijken.

Wanneer schakelt u een vakman in?

Schakel een installateur in als een van deze situaties bij u speelt.

• Na onweer zijn meerdere apparaten tegelijk kapot, of u ruikt brandlucht bij de kast of een stopcontact.
• Het venster van een SPD in uw kast geeft aan dat de module aan vervanging toe is.
• Uw groepenkast wordt vervangen of uitgebreid, of er komt een warmtepomp, laadpaal of thuisbatterij bij.
• Er staat een bliksemafleider op uw pand en u weet niet of de installatie daarop is afgestemd.

Wilt u laten bekijken of overspanningsbeveiliging bij uw kast past? Lees meer over groepenkasten en meterkasten bij Eplus, of voor een kantoor of bedrijfspand over elektrotechniek voor bedrijfspanden. Voor de zonne-installatie zelf is de installateur van uw zonnepanelen het aanspreekpunt.

Meer over veilig omgaan met elektriciteit vindt u in de Kennisbank over veiligheid.